Русские традиции - Альманах русской традиционной культуры

Статьи по этнологии

«Прасiце, i ен дапамагае...» Культ св. Николая по современным белорусским свидетельствам

вкл. . Опубликовано в Этнология Просмотров: 5042

Лопатин Геннадий Исаакович

Культура Ветковского региона Гомельской области Беларуси всегда привлекала внимание этнографов и фольклористов. Достататочно назвать имена Евдокима Романовича Романова и Александра Станиславовича Дембовецкого, работавших в этих местах в к. ХIХ-н. ХХ в.* В дальнейшем большая работа по изучению традиционной культуры было проделана учеными ИРЛИ АН СССР, ИМЭФ АН Беларуси и Белорусского государственного университета и Гомельского государственного университета имени Франциска Скорины. Отдельные тексты, из зафикированного ими, приводятся в таких изданиях как “Замовы”, “Беларуская народная паэзія веснавога цыкла і славянская фальклорная традыцыя”, “Беларускі фальклор у сучасных запісах. Традыцыйныя жанры. Гомельская вобласць”, “Вяселле”, “Земляробчы каляндар”, “Сямейна-бытавыя песні”, а также в изданиях, подготовленных кафедрой белорусской литературы Гомельского Государственного университета имени Франциска Скорины.** С к. 1970-х — н. 1980-х гг. большая работа по фиксации таких текстов была проведена сотрудниками Ветковского музея народного творчества. Не прекратилась она и после после событий 1986 года, в результате которых 58 населенных пунктов Ветковщины были отселены, а их жители переселены в другие города и села Белоруссии, поскольку сотрудники музея сохраняют отношения с переселенцами, в настоящее время, живущими в Ветке. ***

Ветковский музей старообрядчества и белорусских традиций был создан в 1978 г. на базе коллекции местного жителя Фёдора Григорьевича Шклярова. В настоящее время фонды музея насчитывают более 7000 экспонатов, которые характеризуют народную культуру и быт, традиционное искусство и промыслы региона.

В экспозиции музея широко представлены коллекции белорусского народного ткачества и одежды, тканого убранства дома, вышивка, живопись, керамика. Особое место в коллекциях музея занимают рукописные (ХVI— ХIХ вв.) и старопечатные книги (среди них — работы Ивана Федорова и Петра Мстиславца), старообрядческие и народные иконы конца ХIХ — начала ХХ в., иконы, украшенные бисерными и чеканными окладами, золоченой резьбой по дереву. Сотрудниками музея постоянно проводится большая экспедиционная работа. Были обследованы практически все населенные пункты Ветковщины, а также пограничные с нами Добрушский и Чечерский районы Гомельщины, Красногорский и Новозыбковский районы Брянщины. В 1998 — 1999 гг. были проведены две большие экспедиции под общим названием “Путь на Родимичи”. Первая из них прошла вдоль р. Бесядь от ее истока у д. Беседка Ершичского р. Смоленской обл., через населенные пункты Хотимского и Костюковичского районов на Могилевщине, Красногорского района на Брянщине и завершилась в Ветковском районе на месте впадения р. Бесядь в р. Сож. Вторая экспедиция прошла вдоль левого берега р. Сож через населенные пункты Кормянского, Чечерского и Ветковского районов.

Во время экспедиций нами собираются как предметы материальной культуры, так и сведения по духовной культуре региона. В настоящее время в фондах музея хранятся записи (включая аудио- и видио-) песенного и сказочного фольклора, легенд и преданий, быличек и заговоров, поверий и описаний календарных, семейно-бытовых и окказиональных обрядов. На данный момент архив музея составляет 120 папок и тетрадей по отдельным населенным пунктам.

Опыт этнографических экспедиций Ветковского музея старообрядчества и белорусских традиций показывает, что, как не бывает крестьянского дома без Покути, так не бывает Покути без Красного угла, даже если в доме всего две-три иконы, на одной из них обязательно изображение святого Николы.**** Он стал настолько близок нашему населению, что иконы с его изображением называют “семейником”.***** А каждая вторая характеристика, которую дают ему носители традиционной культуры, заключает в себе в разных вариантах слово “Чудотворец”. Именно в этой роли он выступает в распостраненных в наших местах легендах и заговорах, житийных текстах и быличках. Последние, наряду с заговорами, наиболее распространены в обозначенном регионе.***** Причем на Гомельщине подобные тексты фиксируются и в старообрядческой традиции (последние в нашей публикации — тексты №№ 4,19,23,25,35,59,67,71). Было бы наивным отвергать языческие корни культа Николы, однако мы его фиксируем уже в состоянии, когда в его проявлениях явно присутствует знание носителями культуры житийной литературы. Знание живое, на что явно указывают те вариативность и упрощенность, в которых нами был записан сюжет, известный под названием “Чудо спасения трех девиц от блуда”. (№ 85-87). В основном заимствование идет на уровне мотивов. Наиболее распространены следующие сюжеты: сюжеты, связанные с чудесами спасения на водах (№№ 57-61) и примыкающие к ним сюжеты, связанные с усмирением стихий (№ 62-63) сюжеты, связанные со “спасением от глада” (№№ 34-44), сюжеты, связанные с защитой от воровства и с обретением потерянного (№№ 52-56), сюжеты, связанные с избавлением от плена (№№ 64-67), сюжеты, связанные с избавлением от неправедного суда (№№ 49-51). Причем в тексте № 50 заимствуется не только мотив, но и сюжетная ситуация, а именно, чудотворное явление Николы во сне. Гораздо реже, чем житийные ситуации, нашим населением пересказываются и используются сюжеты легенд. Особое место в культуре Ветковщины занимает реализация почитания св. Николы в культе “Иконы-Свечи”. (№№ 45-48)******, а также чудеса, совершенные Николой во время Великой Отечественной войны (68-72). Несколько лет целенаправленных поисков нам понадобилось для того, чтобы в живом варианте записать легенду, объясняющую, почему Никола празднуется дважды в течение года – легенду достаточно широко известную как в русской, так и в белорусской традициях. (№№ 31-33).

И даже те из наших информантов, у кого нет своей собственной истории, связанной с чудом святого Николы, имеют представление о его чудотворности, святости, силе. Назовем эти представления условно “теоретическими знаниями”. С них и начнем.

1. Галоўны святы – Мікола-цудатворац. Чуе далёка-далёка. Ён усюды посланы. Ён сам Госпада Бога просе: “Госпадзі, ты чуеш? Грамада просіць”. От ж-цы д. Бабичи Чечерского р., Радьковской Натальи Егоровны, 1929 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1998 г. Т. 75. Л. 43-42.

2. Госпадзі, прасці мяне, Госпадзі, святы Мікола Чудатворэц, памажы і спасі, штоб Бог памог. От ж-цы д. Неглюбка Ветковского р. Барсуковой Марии Степановны, 1931 г. р., зап. Лопатин Г. И., Романова Л. Д. в 1998 г. Т. 58. Л. 102.

3. Святы Мікола. Ён вялікі чудатворац. Ён усякія чуды творыць, вядзе ён спасае, і на моры, і ў дарозе. “Святы Мікола Чудатворац, малі Бога за нас!”. От ж-цы д. Глыбовка Ветковского р. Ефремовой Надежды Андреевны, 1926 г. р., зап. Лопатин Г. И., Романова Л. Д. в 2000 г. Т. 96. Л. 23.

4. Он жэ памошник усякаму гору. Чудатворац. Чудяса ўсякия. Ацаляў бальных. От ж-цы Ветки Литвиновой Марии Фадеевны, 131 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2000 г. Т. 24. Л. 12.

5. Угоднік Божы. Пішацца: “Угоднік Божы”. Гасподзь яго абраў сабе, штоб ішоў і прапаведаваў народ, во, і спасаў ад бед, ад балезней і ад урагоў, ад усіх злых людзей. Як цяпер-ка злыя людзі ідуць і ўбіваюць падманам. От ж-цы д. Богдановичи Кормянского р. Хлыстуновой Анастасии Ивановны, 1928 г. н., зап. Лопатин Г. И., Романова Л. Д. в 1999 г. Т. 33. Л. 39

6. Міколу просяць, кажуць так: “Святы Мікола, памажы нам у жыцці,памалі Госпада за нас грэшных”. От ж-цы д. Столбун Ветковского р. Кугуевой Зои Константиновы, 1933 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 1993 г. Т. 73. Л. 1.

7. Восенню адно прышэствіе, а вясной утарое. Сатварыў ён восенню што-та такое — чудзяса, і вясной. От ж-цы д. Юрковичи Ветковского р. Авсейковой Марии Федоровны, 1939 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2001 г. Т. 65. Л. 10.

8. Мікола – скоры памочнік. Усім святым памочнік. Крастоў у яго багата. Увесь у крастах. От ж-цы д. Бабичи Чечерского р. Гарбузовой Параскевы Алексеевны, 1921 г. р., зап. Романова Л. Д. в 1998 г. Т. 75. Л. 32. (Крестами обычно украшали омофор свю Николая на местныз иконах).

9. Мікола быў зразу п’яніцай, а патом павярнуўся к Богу і кінуў піць, і папаў у святыя. От ж-цы Д. Яново Ветковского р., Банной Галины Ивановны, 1940 г. р., зап. Лопатин Г. И., Залевская И. И. в 1990 г. Т. 1. Л. 5.

10-11. Мікола п’яніцай быў, а піць кінуў – святым стаў. Мужык у цэркаў ідзець, а Мікола водку п’ець. Мужык памаліўся, а Мікола напіўся.

Мікола, штоб выпівалі, любя, штоб людзі хадзілі і песні пелі на Міколу.От п-ки из д. Старое Закружье Ксендзовой Софьи Кирилловны, 1914 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1993 г., в Ветке. Т. 54. Л. 17.

12. Гавораць, ен быў п’яніца, валяўся пад заборам. Семечкі збіралі, астаўлялі, к Міколе, арэхі ў лесе збіралі, эта, ужэ, сушылі к Міколе. Патом, ужэ, людзі шчэўкаюць, шкарлупу эту далоў сыпляць, не ў жменьку, не ў пасудзіну, на пол сыпаць. Таму шта ен п’яніца, усі плявалі на яго. От п-ки из п. Пенное, до 1956 г. п. Стразакружскага с/с Ветковского р., с 1956 г. Круговского с/с, Добрушского р., Рыштаковой Полины Константиновны, 1933 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2004 г. Т. 54. Л. 65.

13. Мікола — сразу очэнь бальшы п'яніца быў. А тады стаў святы. От ж-цы д. Неглюбка Ветковского р. Савостенок Анны Михайловны, 1919 г. р. зап. Лопатин Г. И., Романова Л. Д. в 2000 г. Т. 85. Л. 51.

14. На Міколу (зімовага) абед нагатуюць, а патом з цэрквы прыходзяць і абязацельна жараць рыбу і хоць трошкі да ўжэ і гарэлкі. Мікола п’яніца быў, любіў гарэлку. От ж-цы п. Лядо Ветковского р. Чварковой Ефросиньи Павловны, 1916 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1995 г. Т. 56. Л. 7.

15. Дзед Гаўрыіла ўсё пісаў Міколку. А ўсяк ругаіцца, калі піша, а тады кукіш выставіць: “На табе, Міколка касы!” Гераковы самі дзелалі Багоў для Фёдараўскай царквы. От ж-цы д. Бабичи Чечерского р. Гераковой Марии Осиповны, 1915 г. р., зап. Романова Л.Д. в 1998 г. Т. 75. Л. 49.

16. Кагда бы не была гора, абрацісь к нему з краткімі малітвамі, как хочаш пазаві яго на помашч, дажэ проста: “О, Госпадзі!” І дажэ тут он выскаківае, еслі ты чуствуеш, што, во, ужэ, упадзеш. Он прыходзе на помашч.От ж-цы д. Радуга Ветковского р. Шкрабовой Нины Николаевны, 1958 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2002 г. Т. 6. Л. 17.

17. Мікола, ва ўсякіх бедствіях яго просяць: “Свяціцель Мікола, ісцалі меня грэшнага!” Прыдзіцца, ці забалее хто, ці што, чалавек нанімае акафіст Мікалаю чудатворцу, Так жа яўна яно нам не саўпадае. Вот, сення здзелаў і сення яно цябе палучылась добра. Но ўсе-такі прыкланяюцца к яму. Што-та садзействуе, памагае. Просяць і Спасіцеля, і Мацер Божаю, Міколу і ўсіх святых просяць. Во, як расказываюць свяшчэннікі, так Мікалай тожы такі святы, очэнь святы он. Он з дзецтва радзіўся і левыя грудзі не браў у маткі, а толькі правую. Он вазрос, он не ўзяў нічога такога, ні сала, грубых кармоў этых не ўзяў. Святы он, очэнь святы. От ж-цы п. Свобода Ветковского р. Соломенной Марии Петровны, 1935 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 2004 г. Т. 56. Л. 125.

18. Яму усе моляцца. “Прэсвяты Нікола Богоугоднік, малі Бога за нас”. Вот так яго просюць. Наверна, самы святой. Каля Ісуса, наверна, быў. Яго просяць, штоб ен маліў Бога за нас. От ж-цы д. Буда Жгунская Добрушского р. Матвеенко Татьяны Васильевны, 1928 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 2004 г. Т. 31. Л. 31.

19. Все иконы были почитаемые. В доме любая икона могла быть. Но Николу больше все почитали. . От ж-цы д. Буда Жгунская Добрушского р. Теленченко Нины Степановны, 19(??) г. р., зап. Леонтьева С. И., Мазейко Л. М. в 1988 г. Т. 32. Л. 29.

20. Мікалаю усё моляцца, ён ісцаляе нас, ён на моры караблі спасаў, штоб ён і нас нісчаных спасаў Мікола чудатворац. Мне ён памагаў, мне была так плоха, я стала маліцца святому Отчэ Мікалаю. Ён мне памог. Я саўсім не хадзіла, мне старушкі падказалі: “Прасі Угодніка Мікалая”. Ён мне памог. Былі прытчы такія, што людзі прасілі яго, і ён у сне памагаў. Я малюся яму ўсягды. У мяне ёсць акафіст Мікалаю. Я, ужэ, як толькі стане скучна, малюся Мікала Чудатворцу. От бывшей ж-цы д. Столбун Ветковского р. Паращенко Дарьи Петровны, 1926 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2004 г. в доме-интернате Шубино. Т. 73. Л. 44.

21. Я ўсягда ўстаю: “Спасіцель, спасі! Святы Мікалай, памілуй! Мацер Гасподняя спасі і памілуй!” От п-ки из д. Старые Громыки Ветковского р. Громыко Татьяны Степановны, 1906 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2005 г. в Добруше. Т. 7. Л. 5.

22. Мне вясялей з Міколам. Што-та ёсць на свеце. (Об иконе свече). От ж-цы д. Антоновка Ветковского р. Романовой Анастасии Степановны, 1936 г. р., зап. Лобацкая Г. А. в 1996 г. Т. 59. Л. 9.

23. Николу всегда просили обо всём. Великий Чудотворец. От ж-цы д. Огородня Добрушского р. Кушнеровой Ирины Савельевны, 1910 г. р., зап. Леонтьева С. И. в 1989 г. Т. 30. Л. 5.

24. Ён жа віздзе памагае. Свяціцель Отчэ Нікола, Вялікая Чудатворца. Памагае ва ўсём. І ў здароў’і, і ў какой-нібудзь, заціваюць ці пастройку, ці пакупку, ці каня купляць, дак просяць: “Свяціцель Отчэ Нікола Вялікі Чудатворэц, памагі нам, вот, ідзём на базар, хочым карову ці каня”. Памагае ілі не памагае, но людзям выходзе, што памагала. От ж-цы Ветки Беляцкой Клавдии Андреевны, 1906 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2005 г. Т. 49. Л. 73.

25. Мой отец обычно говорил поговорку: “Святы Никола, пошли абы какого!” Когда девушка перебирала, замуж не выходили, так он называл святых и последним: “Святы Микола, пошли абы какого!” К женщине, которые не выходили замуж. От ж-цы Ветки Бондаренко Анны Евстратьевны, 1929 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 2003 г. Т. 38. Л. 31.

26. Веснавая Мікола без шапкі, а зімавая у шапке. От ж-цы д. Старое Село Ветковского р. Кирьяновой Анны Мартыновны 1931 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 2003 г. Т. 101. Л. 17.

27. Микола зімовая — у шапцы, а летняя не. От ж-цы д. Неглюбка Ветковского р. Барсуковой Евдокии Степановны, 1931 г. р. зап. Лопатин Г. И., Романова Л. Д. в 1999 г. Т. 62. Л. 101.

28.

Прашу цябя, угоднік Божый,
Святой вялікій Нікалай,
У жыцейскам морэ утапаю,
Мне руку помашчы падай.

К тваей іконе прыпадаю,
Меня, Угоднічэ спасі,
Цебя на помашч прызываю,
Малітву к Богу вазнясі.

Урагі паўсюду акружаюць,
Мне прыграждаюць усе пуці,
Маей пагібелі жалаюць,
Штоб мне ў блажэнства не вайці.

Ты нам памошнік усем вялікі,
Для ўсех яўляешся радным.
Прашу цебя, Угоднік Божы,
Уміласердся нада мной.

І ты шчэдротамі сваімі
Спасаеш на марэ карабль.
К цябе с мальбою прыпадаю,
Ва ўсех скарбях мне памагі.

І ты ўтаяся ў аконца,
Радзіцель-старэц памаліўся
Ліхія мыслі аткланіў.

Неісэрпаема чуд-морэ
Угоднік Божы сатварыў,
Ліш толькі гдзе явілась горэ,
Усягда на помашч прыхадзіў.

І ты прад Госпадам вялікі,
Цебя, Угоднічэ, малю,
Прасі ў Госпада прашчэнне
За душу грэшную маю.

От ж-цы п. Репище Ветковского р. Ковтуновой Евдокии Александровны, 1928 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1998 г. Т. 62. Л. 33-32.

29. Мікалай Чудатворац. Сільна ён людзям дабра жалаў. Усюды нада памінаць Мікалая Чудатворца. “Мікалай, святы Чудатворац, памажы нам і дзелам, і словам. Людзі ў нас нанімаюць акафіст, патаму што ёе усі чудзіў дзяла. Ён усякія чуды творыць. Ён памагае людзям, штоб была харашо. Ён страдае за людзей. Яму Гасподзь даў два празнікі ў гаду — і вясной, і зімой. Ужэ вясной на яго базар у Свяцілавічах. Мы гаворым, на Міколу пайдом, там, парасят, хто што купляць. А на зімняю мы пелі, скакалі, весяліліся. Я, напрымер, памалюсь Богу ў цішыне, і на пасцелі, і дзе іду ў дарозе, толькі пра Бога думаю, штоб даў Гасподзь пражыць, штоб на агародзе ўсё была харашо. Усё малілася Богу: “Памажы, Госпадзі! Святы ты, Спасіцель, Мацер Прачыстая і Мікалай Чудатворац, і усі нашы спасіцелі і ангелы і архангелы!” — молішся. А цяпер што? Скажы пра Бога, яны ў тры разы атмацюкаюць і таго Бога, і цябе з Богам.

От ж-цы д. Столбун Ветковского р. Морозовой Марии Лаврентьевны, 1926 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2001 г. Т. 73. Л. 50.

30. Міколу пра ўсё можна прасіць.

От п-ки из д. Старое Закружье Ветковского р. Романовской Марии Алексеевны, 1937 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2005 г. Т. 117. Л. 3.

ЛЕГЕНДА

31. Іх багата ішло, і ўсе прайшлі, а чалавек угруз у гразі. Так Мікола астаўся і памог таму чалавеку. І ён стаў, Мікола, Божжы чалавек. Усе прайшлі, а ён выручыў з гразі. От ж-цы д. Присно Ветковского р. Масейковой Матрены Егоровны, 1909 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2002 г. Т. 5. Л. 34.

32. Гасподзь паслаў на зямлю, што чэраз два гады на трэцці празнаяць /Кас’яна – Г. Л./. Спрашае ў яго: “Ну, што ты відзіў на зямле?” А ён гаворэ: “Адзін старык вёз воз, дак абярнуўся, дак мяне прасіў, штоб я пасобіў, дак я пажалеў кафтан пагадзіць”. – “Дак, ты не пасобіў старыку?” – “Не пасобіў”. – “Ну, ідзі аддыхай”. Паслаў Бог Мікалая на зямлю. “Ну, што ты там бачыў?” – “Да, вёз старык воз” – “Пасобіў ты яму?” “Да, пасобіў”. – “Ну, табе на гаду два празнікі будзя. А тому чэраз два гады на трэцці”. От ж-цы д. Столбун Ветковского р. Морозовой Нины Прокоповны, 1929 г. р., зап. Лопатин Г. И., Романова Л. Д. в 1999 г. Т. 73. Л. 23.

33. Два раза празнуюць. Патаму шта он заслужыў. Патаму шта он угоднік быў. Бедным памагаў. “Хто ў грязі, — гаварыў, — памагу”. Он у цэркаў прышоў, і ўся адзежда у него была ў грязі. Бацюшка гаварыт: “пачэму ты такой весь у грязі?”. А он гаваріт: “Бацюшка, устреціл я жэншчыны, па імені не знаю, і яна на лошадзі, у трясіне уся застряла, каляя была такая, і я памог выташчыць із грязі на гору, паэтаму я прышоў такой грязны”. — “Ну, Мікола, ты очэнь добрае дзела зделаў для беднай жэншчыны, вот, мы цебя будзем празнаваць два раза ў гаду”. От п-ки из д. Старые Громыки Ветковского р-на Митяй Ольги Ивановны, 1935 г. р., зап. Лопатин Г. И. в Ветке в 2005 г. Т. 7. Л. 8.

ХЛЕБНИК

34. Мікола не сядзе абедаць без коласа. От ж-цы д. Красная Буда Добрушского р. Зуборевой Ксении Даниловны, 1918 г. р., зап. Лопатин Г. И., Новикова Л. А. в 1999 г. Т. 76. Л. 32.

35. “Никола, Никола, нагони где голо” (Чтоб покрыл снегом озимые). От ж-цы Ветки Луневой Валентины Даниловны, 1952 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2005 г. Архив автора

36. На Міколу колас пасвячалі, на Юрыя — жыта. От группы женщин из д. Новиловка Ветковского р. зап. Лобацкая Г. А. в 1996 г. Т. 58. Л. 3.

37. Міколу просяць, бальшы памошнік, як пасеіш: “Святы Мікола, нацягвай, дзе гола. Трава ў балота, бульба на ніўку, бяры сваю сілку!” От ж-цы д. Яново Ветковского р. Тимошенко Тамары Алексеевны, 1942 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2004 г. Т. 100. Л. 9

38. Чудатворэц крэпкі. Да, у нас, вон, ікона стаіць. Ён чудатворэц крэпка, Мікола, вот, засуха ці там…, Міколу бяруць і кругом дзярэўні нясуць. Зразу дождж пойде. Вот, чудатворац чаму. От ж-ля д. Глыбовка Ветковского р. Корникова Ивана Тимофеевича, 1931 г. р., зап. Лопатин Г. И., Романова Л. Д. в 2002 г. Т. 96. Л. 8.

39. Гаворыцца, прысвяты Мікола для ўсяго уражаю, для ўсяго азелянення па свету. Усе баба казала: “Мікола, здзелай нам, штоб на агародзе ўсе расло и ўсе цвяло, і штоб уражай быў”. Так, можа, для этага і вясной і ўвосень была Мікола тая. Так, баба, ўсе казала: “Дай, Божа, штоб я на веснавую Міколу памерла”. А я гавару: “А если ўвосень?” — “І ўвосень. Штоб наработала лета, а на зіму, штоб не есць”. От п-ки из д. Амельное Ветковского р. Грецкой Варвары Ивановны, 1925 г. р., зап. Лопатин Г. И., Романова Л. Д. в 1998 г, в Ветке. Т.54. Л. 29.

40. Святая Мікола — яна вясняная ходзя і ў восень. Спасіцель спасая, нам казалі старыя бабы і мы так кажам. Для пасеву Мікола. Штоб уражай быў харошы. Штоб зярно ўсё прарастала, і штоб дождзь не замачываў і ад жары не высыхала. Штоб усе зярняткі прарасталі. От п-ки из д. Омельное Ветковского р., Грецкой Варвары Александровны, 1925 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2005 г. в Ветке. Т. 117. Л. 113

41. “Святы Мікола, памажы, Госпадзі”, — дзе сеіш. “Святы Мікола, памажы дзе гола!” Дзе ўжэ не ўзойдзе. Прыдзеш к пасеву, там, дзе плоха ўзышло: “О, Госпадзі, Святы Мікола, нацягні дзе гола!” І я, ужэ, не знаю, ці нацягвае, ці не нацягвае, а пагаворка эта есць”. От ж-цы д. Перелевка Ветковского р. Лукашевой Анны Петровны, 1926 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2001 г. Т. 57. Л. 23.

42. Эта ікона вісела з самага дзецтва, мне было якіх лет восем-дзесяць. Я ўсягда хадзіла ў рыгу памагаць аццу, каторы малаціў. У рыге была осіць, ціпа будкі з полачкамі. На полачкі ставілі снапы, а ўнізу гарэлі драва, дух і дым шоў на эці снапы, і ані прасушываліся, тагда іх лёгка была малаціці. Ацец ўсягда браў мяне ўпомашч, я была старшая ў сям’е, штоб я выбрасывала эці снапы з осіці, а ён насцілаў эці снапы на ток. І эта ікона вісела ў гумне на осіці. Я спрашывала ацца, што за ікона. Он мне гаварыл: “Эта ікона — эта такой Бог, што памагаець нам сахраніць багацтва, у авіне каторае, хлеб памагаець сахраніць”. Эта Мікола. І ана вісела, а патом вайна, вайна прайшла, ікона вісела, патом пайшлі гумна разбіраць, абразаваліся калхозы, і ікону радзіцелі прынеслі дамой. От ж-цы д. Песочная Буда Добрушского р., Четырко Ольги Фроловны, 1925 г. р., зап. Лопатин Г. И., Новикова Л. А. в 1999 г. Т. 76. Л. 27.

43. Яна з Гомеля. Сейчас у Гомелі жыве. Яе бацька ў то ўрэмя дзяканам быў, ускорасці после вайны. А нас, гаворэ, было ў радзіцелей семера. І есць после вайны савершэнна німа чаго. А мы каля маткі бегаім і просім: “Ма, дай есць! Ма, дай есць!” А яна, ужэ, распсіхавалась: “Што я вам дам? Вон, ён Богу моліцца, няхай вас накорме!” — “А мне, — гавора, этай Марфе, — было дзевяць гадоў”. Ну, і ладна. Бацька як маліўся так і маліўся. І тут заходзя дзядок у хату, гаворэ: “Я хадзіў па міластыні, назбіраў мех сухарэй, да цяжола, дарога бальшая, ніхай у вас пабудзя на сахраненніе. Матка: “А, Божа мой! Не-не-не! Дзеці ж галодныя, сухары пастаў, яны сяйчас жа пацягаюць!” Ён аставіў сілай. І мы, ужэ, каля сухароў, мне — дзевяць, сястрэ — сем, круцімся каля сухароў, матка не дае, а бацька: “Ніхай ядзяць. Жыта расце, еслі што, з жыта аддадзім”. Ну, раз бацька так сказаў, матка разрашыла. Мы з вадой сухароў паелі. “Пайду ж падруге пахвалюсь”. Прышла, стала хваліцца, а матка яе: “Дак, хто ж вас накарміў?” — А, вот, еты дзед”, — ікону паказывае — Ніколу. От ж-цы д. Радуга Ветковского р. Шкрабовой Нины Николаевны, 1958 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2002 г. Т. 6. л. 17

44. Это было после войны. Был большой голод, и женщина с ребенком голодали. Девочка постоянно просила кушать: Мамочка, дай покушать! Мамочка, дай покушать!” Мама отвечала: “Кушать нечего, мука у нас закончилась в кадке”. И однажды вечером пришел старик и сказал: “Хозяйка, дай хлебушка”. Она говорит: “Извините, но мы сами голодаем. Мука закончилась у нас в кадке”. Он попросил посмотреть ее повнимательнее, может, там еще что-то осталось на дне. И, оказалось, что на дне кадки было столько муки, что хватило испечь хорошую булочку, и они поужинали втроем. Когда уходил этот старец, он сказал женщине: “Каждый вечер смотри. Может, понемножку, понемножку и найдешь что-нибудь покушать”. Так и делала эта женщина. Каждый вечер ходила смотрела в кадку и находила достаточно для того, чтоб испечь одну булочку хлеба. Так женщина с ребенком перестали голодать. Когда женщина через некоторое время вспоминала этого старца, она посмотрела как-то на икону Миколы и поразилась сходством лица. И она после этого поняла, что приходил к ней не просто старец, а приходил к ней сам Микола, который делает добрые дела. От ж-цы Ветки Разувановой Людмилы Михайловны, 1980 г. р.,зап. Лопатин Г. И. в 2003 г. Информант приводит по рассказам своей бабушки Затурановой Татьяны, 1928 г. р. ж-ца д. Полесье Чечерского р. Т. 75. Л. 202-204.

ИКОНА-СВЕЧА

45-46. Была ў нас веснавая ікона. Прыняслі яе ка мне, савершенна маленькая, Я іздзелала кіот бальшушчы, красівы. Ну, вот, яна ў мяне прастаяла адзінаццаць гадоў. Дзелала два абеды – на веснавую, што яна веснавая, і на зімавую. Патом ужэ рашыла, што забяруць яе ад мяне. Была Прачыстая, дваццаць первага сенцября, і я рашыла папрасіць жэншчын, штоб яны ад мяне яе забралі. Кагда мы селі абедаць, я папрасіла жэншчын: “Забярыце яе ад мяне. Адзінаццаць гадоў стаіць, так забярыце ў мяне”. Ну, ніхто не браў. Скандал! Тая: “Я не хачу. Мне німа куда!” І паднялі такі скандал. НІхто не хоча браць. І лягла я вечарам спаць. Но мне кажацца, што не спала, толькі маі глаза закрыліся. І, вот, перада мной старычок, увесь беленькі, адзежа беленькая, бародка беленькая, і стаў на каленях перад маей койкай і перада мной, уродзе б стаіць на каленях і просіць, што “Не выганяй мяне! Я твой бацька!” Я хачу сказать, што я не выганяю, я забалела, у мяне нет сілы, хачу яму сказаць, но у мяне язык не варочаецца, не магу сказаць. Он апяць паўтарыў: “Не выганяй мяне! Я твой бацька!” І усё. Ад крыку я праснулася. Праснулася, каля мяне ўжэ нікаго не было. Вот толькі эта мне прыдалось. І ўжэ назаўтра пашла я к этым жэншчынам і сказала, што я нікому ікону не аддам. Ніхай стаіць у мяне. Так і так мне прыснілася. А патом сколькі прайшло, і нашолся чалавек, і забралі ў мяне эту ікону. Кагда ікону забралі, с цех пор я забалела.

Раньшэ у агародзе нічыво не было, кроме травы. Адна трава расцет, і нічыво нету, ні капусты, пасажу – ана не вырасце. Патом, кагда я ўзяла ікону, ішчо я работала ў Гомелі, і толькі што пайшла на пенсію, і, вот, нідзеля астаецца да Міколы, адна нідзеля, і ўдруг прыходзя Вольга Дубоўка і гаворыць: “Анна, перабралі ўсю дзярэўню, і нікуды ніхто не хоча браць ікону. Можа, ты б узяла?” Думаю: “Ад іконы не атказываюцца”. “Ну, харашо, — гавару, — Ольга, вазьму”. А патом прышла дамой і думаю: “Ікону ўзяць, нада і абед дзелаць. А з чаго я здзелаю? Нічыво ж нету”. Воду паставіла, села і сяджу. “Пайду да Феклы Балабіхі, і скажу, што не буду браць”. Адкажусь ад іконы. Пасідзела, пасідзела: “Не, не буду атказывацца”. У то ўрэмя гарэлку давалі па талонах. Ні гарэлкі німа, ні рыбы німа, бульба толькі і капуста, качан да бульба, болей нічога німа, ні рыбы, а посны абед, ні грыбоў німа, як я буду дзелаць? Пасідзела, пасідзела, а Ольга Гурышева работала ў магазіне. Я тады абрацілась к ей: “Воля, што мне дзелаць? Вот, хачу ікону узяць, а німа з чым абед дзелаць, ні гарэлкі, ні віна німа”. Ана: “У міне віна цэлы яшчык стаіць. Я ўзяла цэлы яшчык віна”. Я гавару: “Ну, так, харашо, ты мне хоць бутылак пяць прадаш віна”. А яна: “Бяры хоць і болей”. Па тры рублі, грошы ж былі, віна ўзяла, прынесла дамоў. Назаўтрага – за грошы, матанула ў Гомель. Рыбы нігдзе німа. Я зашла ў магазін, рыбы навалам марожанай, якую хочаш бяры!. Я прынесла кілаграм пятнаццаць з Гомеля. “Вот, ужэ рыба ё у міне”. Зматалася на другі дзень на базар, грыбоў узяла. Вот, ужэ ўсё ё ў міне. Наверна, так Мікола памагала. То німа нігде нічога ўзяць, а я, куды ні падкнусь, у міне ё, ліш бы толькі грошы. І за нідзелю ўсё сабрала. Забраць ікону, німа адзець у што. Я шкаф свой патрусіла, брала січчык белы на пададзеяльнік, я за етыя дзесяць метраў, рашыла пашыць на ікону, абкруціла усю іе мацерьялам, пашыла, панесла, адзела і забрала тую ікону. Людзей поўная хата набілась. Нікагда ж не пераносілі іконы. Ікону тую прыняслі. Цепла была, гразна, машыны астанаўлівалісь. Людзі плачуць ад радасці, поўная хата людзей, чылавек пійсят. Каму места не хватала, друг на дружку пасадзіліся, а ўсё раўно паселі. Я ікону ўзяла, і ў доме ўсё нармальна стала, і ў агародзе ўсё пашло. То нічога не радзіла, а то і і капуста, і маркоўка, і бульба. Усе у міне у агародзе, і ў доме ўсе нармальна стала. Я дзяржала свіней, і коз, і курэй, па двое — па чэцвера дзяржала свіней – і ўсім хватала. І хватала за што купіць. Значыць Мікола — харошы памошнік. Эта ніхто не прашыбёт, хто яго возьме. Вот, такія дзяла. От ж-цы д. Старое Село Ветковского р. Кирьяновой Анны Мартыновны 1931 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 2003 г. Т. 101. Л. 17-16,14-13.

47. Была “свяча” сем гадоў у маёй хаці. Па адной вуліцы ішла – веснавая, па нашай зімовая. Усе бралі – у кожны двор. Вот, даходзіць да цябе – ты бярэш, даходзіць да цябе – ты бярэш. Красіва выносілі. Із хаты дарожку засьцілалі. А па вуліцы – дак, ужэ, саломку трусілі, а то – лапачкі якія – елкі. Да саседа ішлі. Ён сустракае са сталом. Кругом стала велічаніе пелі:

Велічаем, велічаем
Свяціцеля Отчэ Нікалае,
І чцім сьвятую памяць тваю!
Ты памолішся за нас –
Душы спасеніе нашай!

Людзі бралі лапачкі, з-пад ног, з-пад Міколы – да пад мост. Штоб мышы бульбу не елі. А хто хварэе, так цераз яго ікону пераносілі. Ляжа, а цераз яго ікону перанясуць. . От ж-цы д. Бартоломеевки Ветковского р. Шевелевой Анны Титовны, 1912 г. р., Лопатин Г. И. в 1998 г. Т. 53. Л. 68.

48. Еслі заўтрі — Мікола, то сёдні, малілісь, напрымер, у нас вечарям, а патом назаўтря утрам перяносілі к саседзям, не абізацільна саседзі бралі, бралі, можа, черяз хату, як, ужэ, хто захоча, пяряносілі туды утрам, там малілісь і там абедалі.

От п-ки из д. Старое Закружье Ветковского р. Романовской Марии Алексеевны, 1937 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2005 г. Т. 117. Л. 8.

ОТ НЕПРАВЕДНОГО СУДА

49. На суд

Госпаду Богу памалюся, Мацеры Божжай пакланюся. Гавару, угаварываю суд. Святы Юрый, святы Ягорый, святы Отчэ Мікалай, замкні суддзям-прысуддзям зубы, губы, трэцці язык залатымі замочкамі, сярэбранымі ключочкамі, штоб языком майго імені не абвініць, а ўрагу палатном глаза заслаць. Я, раба Божжа, на гаду ў суд еду, гадам паганяю к чарцям на очы, на сэрца. Як камень з-пад чэрапа не відаць, так з-пад камня майго імені не абвіняць. От ж-цы д. Хальч Ветковского р. Корниковой Марии Федоровны, 1929 г. р., зап. Лопатин Г. И., Романова Л. Д. в 2001 г. Т. 97. Л. 18-17.

50. Святога Міколу на ўсё просяць, дзе што ідзеш ў дарогу: “Святы Отчэ Нікалай, памажы ва ўсём”. А Нікола — сільны-сільны. Эта былі ўсё ваякі, эта ўсё воіны — і Юрый — воін, і Міхаіл — воін, эта ўсё — празнікі. Но сама-сама сільнейшы — эта Нікола между этых. Мяне была. Мяне абідзіла жэншчына. Я ад харошага гавару, плахога я ня знаю, мяне б убілі — я б не сказала плахога, патаму шта я чытаю бажэственнае, я плахога не чытаю. А яна забалела ракам, саседка. І яна сказала, што я ей накалдуніла. Яна мяне ўпракнула, пры народу ўпракнула, што я ей накалдуніла. А я пры людзях устала, там была ікона, я ўстала і гавару: “Святы Отчэ Нікалай, ты памошнік, памагаіш ўсім, памажы мене. Дай ей, штоб яна увідзіла, што я ей не дзелала!” Яна прыходзіла ка мне прашчэнія прасіла. Прыбягае назаўтра: “Манечка, прасці мяне! Прасці мяне! святы Отчэ Нікалай явіўся ка мне і сказаў: “Будзеш ты ў мяне прашчэнія прасіць, но я цябе на прашчу, патаму шта ты абідзіла жэншчыну. Яна кроме Госпада Бога нічога не знае”. Яна праснулась і прыбегла ка мне. І, праўда, яна яшчэ после аперацыі пражыла ладнага. І ўжэ дружыла. І сколькі была жывая, мяне прасіла, штоб я ей прасціла. Я гавару: “Я прашчу, ніхай Гасподзь прашчае і святы Отчэ Нікалай”. Вот што святы Отчэ Нікалай дзелае і дапамагае. Прасіце і ён очэнь дапамагае. От ж-цы д. Хальч Ветковского р. Корниковой Марии Федоровны, 1929 г. р. зап. Лопатин Г. И., Романова Л. Д. в 2001 г. Т. 97. Л. 18-17.

51. Ён сільны памошнік. Мікола сільны-сільны памошнік. Еслі іму маліцца, еслі іго прасіць, што зажэлацельна, тое здзелае. Было во што. Ета ж дурачка. І была ж Лёкса Трыбушкова. Мы з ёй крэпка дружылі. Я хадзіла і к ёй (к Лёксе) усё ўрэмы, ёй ваду насіла, торф уносіла, грубку затаплівала, я іё глядзела. Яна хітрая такая была. Яна і наступала на нагу, да возьме выдзя курэй парашчупая, правера сколькі яечак, эта мяне правярала так. А тады я ўнясу яйцы, яна ўжэ зная, што ўсе ўнісла. Ні брала сабе. Ну, добра. Дружылі мы з ёй, дружылі, а тады што? Яна зайшла ка мне, а ў міне дужа многа цыбулі была. Яна: “Вуй я юй! сколькі ў цябе лука! А ў міне ж весь прапаў сёліта — німа дажэ адное цыбуліны”. Я ўзяла пляцянку ад полу і дзве рэдзі і дала. Яна з той цыбуляй заходзіць к…, а ета сідзела на лавачкі, і яна з ёй сідзела і расказывае, што была ў Мані. І яна ёй набрахала, што я калдуння і “эту цыбулю не еш, а то будзя плоха”. Яна тую цыбулю мне назад прынесла і аддала. Ну, аддала — Бог з табой! Слухаіш дурачку — слухай. А тады памела, яна была з Кунтараўкі, маладзіца. Яна была набажлівая і са мной яна дружыла, і яна сказала: “Маня, як я памру, штоб ты абізацільна па мне чытала”. Я гавару: “Ну, добра”. Ну, яна памерла, і Надзька (нявестка) міне пазвала, і Надзьцы прыказала чытаць. Пазвала міне чытаць, прыходзя етая Лёкса і давай панісла на міне, што я ведзьма і прышла по божжым чылавеку чытаць — і напала на міне. А я тады не ўдзержылась і як заплакала і як раз — у іх Мікола, стаяла ікона. Я як упала на каленах, як давай прасіць этага Нікалая Угодніка. Я так плакала і са слізамі прасіла. І што ж ты думаіш! Нідзелі не прашло, яна забалела, эта Лёкса. Забалела, яна балела так ішчэ не абразоўваўся у іе рак, пабалела яна, пайшла ў бальніцу, лячылі, лячылі, ня лучшэёй, ня лучшэ, а тады абнаружылі рак. Но глаўнае, можа яна б ішчэ год хадзіла з тым і не знала, што эта балезь, еслі б я Нікалая Угодніка прасіла ўсяк. А дамоў прышла, гавару: “Госпадзі! Нікалай Угоднік, зделай ёй так, здзелай сваёй сілай, што іе балезь не мая, шта яна на міне наракала, мае тут балезні німа. Штоб усе людзі зналі, пры людзях міне так апазорыць! Штоб зналі, як да што. Ну, тады, у цэркву жа ходзім, прыходзя к бацюшку, да бацюшку на міне наговарывая, што я — ведзьма, выганьце іе з цэрквы. А я абратна прашу Госпада Бога і Нікалая Ўгодніка: “Іздзелай ёй, штоб я на ўзнала, што ў іе за балезь!” Прашло небальшое ўрэмя і іё зноў у бальніцу адвязлі, і там абнаружыюць рак. А бацюшка, пры людзях жа яна так сказала, людзі ж падняліся на міня, а бацюшка, прайшло дні два-тры як ён узнаў, што у іё абнаружылі рак, і ён выступіў і ў пропаведзі гавора: “Не нагаварывайце на чылавека несправедлівасць! Вот, яна плакала перад усімі іконамі, прасіла і Нікалая Ўгодніка і Спасіціля, і Мацер Божжаю па ўсёй цэркві — і іё Гасподзь ачысціў. Я, вам скажу, што не думайця, што эта яна праўда ёй здзелала. У Лёксы — рак. Я удаставерыўся чэм яна забалела. І — іе рак. А яна на маладзіцу нагаварывала. І на такую жэншчыну, што яна нам дорага на клірасі. І цэркаў строіла яна. І вы сюда прышлі, і я прышоў служыцілям. Штоб вы на іё нічога не думалі”. І з тых пор людзі…А то міне людзі хілілісь, баялісь. От ж-цы д. Хальч Ветковского р. Корниковой Марии Федоровны, 1929 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 2005 г. Т. 97. Л. 118-117

ПРОТИВ ВОРОВ

52. Выходзіш з дому, толькі выйшаў з дому, перахрасцісь на сваім пароге: “Ва імя Ацца і Сына і Святога Духа. Амінь”. Перахрасцісь і на доме, штоб дом, дзверы перахрасці, штоб вары ілі што: “Крышчу дзверы, крышчу вокны! Астаісь, Мікала Угоднік, і аберагай мой дом і жывушчых у нем!” От ж-цы д. Радуга Ветковского р. Шкрабовой Нины Николаевны, 1958 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2002 г. Т. 6. л. 17.

53. Выходжу я з двара раб Божая Нінка. Выду з двара раб Божая Нінка. Стану сярод двара раб Божая Нінка. І папрашу я святога Міколку, і закрываюся, запіраюся затворнымі замкамі. Хто будзе ехаць – праедзе, вор будзе іцці – на двор не зайдзе, ногі акаменеюць, рукі аледзянеюць, глаза пацямнеюць. Каля майго двара быстрая рака, крутая гара, цемны лес. Святы Міколка, засцярагай і зберагай. Амінь. От ж-цы д. Столбун Ветковского р. Морозовой Нины Прокоповны, 1929 г. р., зап. Лопатин Г. И., Романова Л. Д. в 1999 г. Т. 73. Л. 30.

54. Мікола — Спасіцель. У нас, тут, во, хата старэнькая стаяла. Мы жылі ў етай хатцы, а тады паставілі новаю. З бежанцаў прыйшлі, у старой хаце — ён у нас і цяпер стаіць — Мікола-Спасіцель — і стаяў на Куце, бальшая такая ікона. І што вы думаеце? Наша хата цэлая, нават столі не зачапілі. І ікона, як стаяла, так і стаяла, ніхто не затронуў. “Мікола Спасіцель! Спасі усё!” От ж-цы д. Литвиновичи Кормянского р. Лещенко Прасковьи Васильевны, 1924 г. р., зап. Лопатин Г. И., Романова Л. Д. в 1999 г. Т. 91. Л. 75.

55. У нас была бабка невідзяшчая, саўсем сляпая. І ёй прынёс хтось рыбіну, капчонку. А у нас была баба, лупатая, і яна ўзяла рыбіну ўкрала, а мы, дзяўчонкі, стаим. Яна кажа: “Хрысцін, ты рыбіну ўзяла? Пацапала, пасчытала, зроду была сляпая: “Хрысцін, ты рыбіну ўзяла?” Яна бух на каленцы: “Святы Міколачка, не брала я рыбіну! Святы ты Міколачка!… Ты, Марья, напрасна!” Да стала кланяцца, а рыбіна тая шлёп! А я: “А, баба Хрысціна, а, во ж, рыбіна ў цябе з пазухі ўпала!” Яна ўстала і пайшла. От п-ки из д. Старое Закружье Ксендзовой Софьи Кирилловны, 1914 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1993 г., в Ветке. Т. 54. Л. 9.

56. Никола, эта святитель, чудатворец. Я как потеряю што, так всегда прошу, штоб помог мне найти. (Потеряет ключи и находит). Шли мы, последний ключ я потеряла, то наяву было, шли, а можна двумя, тремя способами оттуда, где мы набрали грибов. Пахватилася, што у меня ключа нет, когда, уже, домой. Что делать? Последний ключ. Идём. Я говорю: “Лен, куда мы пойдём?” — “Идём сюда, куда ишли». Идём, я говорю: “Господи! Николай чудотворец! (И перекрестилась) Помоги моей подруге Лене найти мой ключ!” Немного прошли: “Вот, от ключ твой”. Цалую, абнимаю её без памяти. Рада без памяти. Я немножко шага на два иду. А я только здесь ишла. “Помоги не мне, хоть подруге моей!” Она: “Вот, он ключ твой!” Кто как подкинул. Там же и трава. От ж-цы Ветки Бордовской Людмилы Николаевны, 1934 г.р., зап. Лопатин Г. И. в 2005 г.

СПАСЕНИЕ НА ВОДАХ

57. Ікона ё Нікола. Нікалай Чудатворэц. Ён спасаў на моры карабель. Бура паднялася. Усё ён спасаў, і тожа ікона спасае на моры. От ж-цы д. Старые Малыничи Кормянского р. Паладьевой Марии Михайловны, 1929 г. р., зап. Новикова Л. А. в 1999 г. Т. 90. Л. 35.

58. І яму, еслі кратка маліцца, ен сільна вяздзе ва ўсём памагае. Еслі адзін угоднік тама-ка памагае, у разных, то хачу сказаць, што — Нікалай Чудатворац ва ўсём і віздзе. Ён і на моры. У мяне, у падругі, бацька быў, маць была верушчая, малілась Богу, а ён — не верушчы, но аднака хоць не клевятаў і даваў маліцца. І каснулась, случылась, плылі яны на карабле, і пачаў карабаль тануць. Патом расказываў: “Успомніў малітву к Нікалаю Чудатворцу:

“К цябе з усердзем прыбягаю,
Хрыстоў спасіцель Нікалай,
І са слязою ўмаляю,
Храні жэ нас і ізбаўляй,
Радная маць благославіла
Меня здесь образам тваім.

Наш канал на YouTube:

 
Русские традиции - Russian traditions
Группа Facebook · 1 295 участников
Присоединиться к группе