Русские традиции - Альманах русской традиционной культуры

Статьи по этнологии

О народной демонологии белорусско-брянского пограничья: доброхожие, невидимые и др.

вкл. . Опубликовано в Этнология Просмотров: 1889

Содержание материала

В предыдущем номере “Paleoslavica” в материале о русалках (тексты 11, 19, 21, 23, 33, 42) мы упомянули “доброхожих” — демонических существах, сочетающих в себе свойственное домовым, полевым, лесовым,а иногда — и русалкам. Обозначив Восточное Полесье как ареал распространения представлений о них, считаем возможным, предположительно локализовать этот ареал Белорусско-Брянским пограничьем. В этом плане нами были исследованы населенные пункты Ветковского, Кормянского, Чечерского районов Гомельской области, Костюковичского района Могилевской области, Красногорского и Новозыбковского районов Брянской области. В своих предположениях относительно ареала распространения данного явления мы основываемся на том, что в известной нам этнографической литературе, описывающей более широкое культурное пространство, эти персонажи не встречаются.

В свое время мы попытались найти аналоги этому явлению. В результате были выявлены названия демонических существ, созвучные с “дабрахожымі”. Так, в быличках, приведенных Е. Р. Романовым, встречается “дабрахочы”, который соотносится с “лесавіком”.[1] В “Словаре белорусского наречія” И. И. Насовича находим: “Доброхоть. Добрый лесной духь, вызывающий заблудших в лесу на дорогу”[2]. В. И. Даль объясняет слово “доброхоть”, как “доброжелатель, радетель, радушник”. [3] В книге С. В. Максимова “Нечистая, неведомая и крестная сила”читаем: “Рассказывая о домовом, всего чаще называют его просто — “он” или “сам”, но чаще — “доброжилом или “доброхотом”. [4] В “Смоленском областном словаре”, составленном В. Н. Добровольским, так же приводится слово “доброхотъ”, однако с противоположным значением: “В брани особенно употребляется женщинами. Хучъ, доброхотъ!”[5] Наиболее четко черты доброхожего прослеживаются в “дабрахочем” (“дабрахоте”), описанном М.Чернавской, которого автор определяет как “лесного божка”.Прежде всего, это относится к отношениям доброхожего с людьми, по отношению к которым он выступает не как злой дух, а как праведный судья, опекающий людей благопристойных и карающий порочных.

Однако необходимо отметить, что, в отличие от кары доброхожего, его кара касается только здоровья виноватого перед ним человека и не распостраняется на его хозяйство. Существенно и то, что и разговор с обиженным доброхочим, как и в случае с доброхожим ведется на языке жертвоприношения, состоящего из куска хлеба, щепотки соли и куска полотна. [6] В наших записях это дополняется специальными заговорами, примером которых являются заговоры “Ад ветру”. Также следует отметить существование в белорусской традиции текстов о происхождении домовых, лесовых, полевых, водяных от детей, скрытых Адамом и Евой от Бога по причине того, что их было много. Однако, как “доброхожие” они не определяются. [7] И если в тексте, приведенном П. В. Шейном: “...хазяевами па дамамъ, лисавыми па лисамъ, палявыми па палямъ, вадяными па вадам...” [8] Тем не менее, в одном из зафиксированных нами текстов, в частности: “Казалі: “Дабрахожы, ці домахазяін”. Мая матка кажа: "Бывае, пайду ў пуню, а каля каня свечка стаіць. Гаворыць. “Добрага дня”, — галаву схілю. Так нічога маёй матке не было. Дабрахожы. Ён і каня глядзіць, ён і дамашні хазяін. Я сама бачыла, у сінянечкам ехаў. Я ў пуню іду, так: “Добры дзень хазяіну дамавому, палявому, яго дзеткам і саседкам!”. Iў пограб іду, так кажу...” [9] — мы находим практически цитату из приведенного Евдокимом Романовым: “...на вутрени, у великодня, идзи з яйцом у лес, к бурелому, да скажы тры разы: “Христос воскрес, хозяин полявый, лесовый, домовый, водяный! С хозяюшкой, зъ дзетками!” [10] На наш взгляд, в данных текстах есть одно существенное отличие, а именно, место действия, что подтверждает нашу мысль о том, что под покровительством доброхожего находится не какой-то отдельный объект, а все пространство, принадлежащее роду, семье. И его появление на каком-нибудь из объектов этого пространства диктуется определенной ситуацией. Отсюда и такие, возникающие в локальных вариантах, определения как “дамашні хазяін”, “дамавы багатыр”, “лясны дамавы”, “палявы хазяін” и др.

Считаем необходимым напомнить некоторые другие позиции из нашей предыдущей публикации.

Согласно быличек, доброхожие происходят от детей, которых матери случайно задушили во сне. Это так называемые “прыспаныя дзеці”. По другим представлениям, доброхожие происходят от детей, которых родители или по каких-то причинах не покрестили, или, постыдившись количества своих детей (а это, по разным источникам, от шести до семидесяти двух), половину их утоили от Бога. За это Бог сделал детей невидимыми и превратил их в доброхожих, а часть — в русалок. Русалка, когда она выходит замуж, становится доброхожей.. Родителями этих детей считают как обычных людей, так и мифологических Еву и Адама, Ноя. В отдельных случаях появление доброхожих относят ко времени сотворения мира и связывают их с Саваофом.

Чаще всего доброхожих представляют в виде людей в чёрной, реже — в белой одежде, но обязательно “з бліскучымі (залатымі) гузікамі”. Иногда они появляются в виде вихрей (ветров, циклонов), змей, птиц, а также существ, полностью покрытых шерстью — овечек, собак и даже людей. По другим представлениям, доброхожий своим внешним видом напоминает хозяина своего дома. Более того, существует представление, что количество доброхожих соответствует количеству живущих в доме: “Сколькі сям’і ў нашым домі, столькі і той сям’і” [11], что полностью соотносится с их количеством в мире, а именно: “Казалі старыя людзі, што сколькі на свеце людзей відзімых, столькі і невідзімых” [12]. Доброхожий может сопровождать своего подопечного в границах пространства, принадлежащего роду, семьи, а в отдельных случаях и переходить эти границы.

Дабрахожых называют “невідзімымі людзямі”, “чорнымі людзямі”, “ўсаднікамі”, “багатырамі”, “віхрамі”. Эти названия связаны как с внешним видом, так и с происхождением этих персонажей. Справедливости ради, следует отметить, что во время экспедиционной работы нам приходилось сталкиваться с деструктурализацией образа, и к доброхожим относят как любых ходячих покойников, так и, например, лунатиков.

В свое время автор данной публикации подготовил несколько материалов о доброхожих. В основном они были представлены в сборниках региональных научных конференций и не доступны массовому читателю.[13] Надеемся, что данная публикация сможет познакомить с доброхожими более широкий круг интересующихся народной культурой.

При подготовке данной публикации использованы материалы, зафиксированные сотрудниками Ветковского музея старообрядчества и белорусских традиций Л. А. Новиковой, Л. Д. Романовой, Г. Г. Нечаевой, Г. И. Лопатиным, сотрудником Государственного республиканского центра Российского фольклора М. М. Горшковым, а также сотрудниками фольклорной лаборатории Белорусского института проблем культуры Е. М. Богоневой и И. Ю. Смирновой, сделанные во время совместной экспедиции ВМНТ и БелИПК.

Особенности речи информантов сохраняются.

1. Романов Е. Р. Белорусскнй сборник. Вып. 4. Витебск, 1891. С. 215.

2. Приводится по изданию: Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. М, 1989. Т. 1. С. 445.

3. Приводится по изданию: Насовіч І. І. Слоўнік беларускай мовы. Мн., 1983. С.135.

4. Приводится по изданию: Максимов С. В. Нечистая, неведомая и крестная сила. СПб., 1994. С. 30.

5. Смоленскій областной словарь. Составилъ В. Н. Добровольский. Смоленск: Типографiя П. А. Силина. 1914. С. 171.

6. Сzаrnowsса Магуjа. ZаЬуtсі mitologii slowianskiej w zwyczajach ludu na Bialiej Rusi dochowywane (gub. Mogilewska). — Dziennik Wilenski, 1817, t. VI, № 34, s. 396 - 408. Прыводзіцца па выданнях: Каханоўскі Г. А.Беларуская фалькларыстыка. 1989, с.48; Зямная дарога ў вырай(Уклад. У. Васілевіча). Мн., 1999. С.492.

7.Добровольский В. Н. Смоленский этнографический сборник. Ч. 1. СПб., 1891. С. 87. Романов Е. Р. Белорусский сборник. Вып. 4. Витебск. С. 157.

8. Добровольский В. Н. Смоленский этнографический сборник. Ч. 1. СПб., 1891. С. 87.

9. От ж-цы п. Новое Залядье Ветковского р. Феськовой Елены Кондратьевны, 1914 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1991 г. Т. Т. 52. Л. 2.

10. Романов Е. Р. Белорусский сборник. Вып. 4. Витебск. С. 157.

11. От ж-цы д. Кашковка Красногорского р. Берёзы Марии Захаровны, 1916 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1993 г. Т. 11. Л. 18.

12. От ж-цы п. Гибки Ветковского р. Соломенной Анны Ивановны, 1909 г. р., зап. Новикова Л. А., Шолохов В. Г. в 1998 г. Т. 56. Л. 107.

13. Библиография приводится в материале: Геннадий И. Лопатин, “Раскажу табе пра русалак...” (Представления о русалках по современным белорусским свидетельствам) — Paleoslavica. Cambridge. 2007. ХV. 275 – 292 с.

1-7. Ева была і Адам. Тады было царства на зямле. У цёплай стране. У Евы і Адама такое цела была, як… не было відна нічога. І Бог жа сказаў: “Вот, еты плод еш і вот еты”. А яблака не сказаў. А змей там сядзеў: “Во, Ева, эты плод самы лучшы. Пакушай. Самы лучшы плод”. Так, яна ўзяла ўкусіла етага яблака. І ён. І яго спакусіла. За то ж кажуць, што жэншчына мужчыну спакушае. Так у ніх стала нагасць. Ані з лапушша сталі шыць усё на свеце. Ну, Гасподзь прыйшоў і кажа: “Ну вот, табе, што, Ева, табе ў трудах дзяцей ражаць, а табе — хлеб рабатаць”. Ну, ему і каня, ужэ, Гасподзь даў пахаць. Прыдзе дзявал, сядзе на барану: “Дай мне! Дай мне!” Ён і к Богу, давай прасіць: “Госпадзі многаміласлівы! Што жэ мне аддаваць яму, ці жывых ці мёртвых?” Ён кажа: “Аддавай мёртвых”. Жылі па трыста гадоў, па дзевяцьсот жылі. Ён ждзе-ждзе дз’явал, ізноў прыходзе: “Аддай маё! Аддай маё!” Па трыста гадоў жылі. Усё адно, хто не памрэць, ідзець у ад, у ад. Ён жа аддаў — Адам. Ну Ева нараджала семсят дзяцей. Ну, Гасподзь прыйшоў і спрашыець: “Колькі ў цябе дзяцей?”. Яна кажа: “У мяне дзяцей трыцаць пяць”. А ён тады кажа: “Ну вот, тваі дзеці будуць відзімыя і невідзімыя. Нявідзімыя дзеці будуць відзімым урадзіць”. Так, ета, вот, што кажуць: “Дабрахожыя”. Вятры, вот, ета — дабрахожыя. Ну, калі ужо Адам памёр, пайшоў у вад. Ну, а Спасіцель, ён жа сілу не павярнуў. Вецер, во, дме. Выкрутэны ездзяць. І бачаць іх. І ударяць чалавека, і памірая, і калека. Во, што дзелаяць, раз невідзімыя. Шэпчаць ад яго, шэпчаць. Бачаць людзі. У пуню пойдзе, так каня гладзя. Бачаць людзі, каторыя дастойны. — А дабрахожы, ён злы ці добры? — Як і хазяін. Хазяін ё харошы кала жонкі, харашо жывець, плахі хазяін — плоха. Так і дабрахожыя. Чэлавек дажы бачыў, дажы — жылішча, дзе болей яны находзяцца, і кажа: “Еты хазяін харошы, а там неўпрасімы. Не ўпросіш ні у яком разе. Чалавека ударэ — і памрэ чэлавек”. — За што ударыць? — Не ўладзіш, ідзеш па сцежцы да плоха скажыш. Дажэ скаціну ўбівае ў пуні. А ў пуню як уходзіш, так: “Добры дзень Госпаду Богу. Добры дзень хазяіну дамавому і палявому, яго дзеткам і суседкам”. Так старыя людзі, бывала, хадзілі. І я так кажу — матка навучыла. — Як яны апранутыя? — Харошыя. У сінянечкам. Аж ззяе на іх усё. І старыя людзі бачылі. Дажэ маладыя бачылі. Як у дзеўку укажаецца, да ана не саглашаецца.

2. Вот, яўляюцца какіе-та людзі, дабраходжыя. Яны ў блісцяшчай адзежы. Як самы дарагі начальнік. Яго, як пабачыш, так паралізуе чалавека. І расказываюць це, што ўмеюць шаптаць, што вецер найдзе — і паралізуе чалавека.

3. Ат ветру стане, ат дабрахожых чалавеку, платочак чысты нясе, хлеба піражок, дзе крыніца ці дзе, пятнаццаць нітачак нясе, просе іх. У нас чалавек быў, так знаў, дзе харошы хазяін дабрахожы, а дзе плахі. Таго ўпросіш, а ў том месце не ўпросіш. Дзеўка ў нас ішла, на ракрэсах паляцела, гадоў сямнаццаць, красівенная дзеўка. А другая із ёй ішла, паднімае: “Уставай!” — “Ой, — кажа, — Марфачка, нага мая забалела”. Яны за яе да і ў бальніцу. А тады паняслі эты атнос — хлеба піражок, палаценца. Баба яе насіла. Так ён засвісцеў па уху ей. Яна кажа: “Спасіба за ўдар! Яшчэ ўдарь”. Тры разы ўдарыў. “А! — кажа, мяне не просяць! У бальніцу павялі!” Яна памерла, дзеўка тая. Дзе случыцца чалавеку, туды і носяць.

4. Адны жылі — мучалісь: карову ўдарыць, сцыць карова, коні выскачаць — уцякаюць. А тады другія перасялілісь на эта месца — і тым так было.

5. Людзі жылі, дом на раскрэсах стаяў. Так і карову ўбівалі. Хазяйка панесла карміць свіней, ён ногу соў ёй, яна плоха сказала. Так ляжала, атабрала ёй усё на свеце. Адшапталі трохі ей.

6. Вот, мой бацька быў у Румыніі на жалезнай дарозе. Дарогу вялі, а дом стаяў на пуцях на жалезных. Нада дом зносіць. Агенства прышло, давай эты дом ацэніваць: сколькі плаціць. Ну тады, старык вайшоў, дом крэпкі, каменны, так ён кажа: “Мой прадзед пражыў і дзед, і бацька мой і я б пражыў, да нада знімаць”. А румынская свадзьба ішла, дак усіх паваляла дамы, усё на свеце, а майго не зачапіла. Ані: “Давай, дзедушка, раскажы нам што эта такое”. Кажа: “Жыў такі чалавек, хазяйствам жыў, а дзяцей не было. Так ён узяў парня маладога — Івана ў парабкі. А пад павеццю біндзюк, так ён спаў улетку. Ну, пайшоў, кажа, спаць, паявілась к яму голая барышня, як маць нарадзіла. Ён спужаўся. Прыйшоў у хату, закалаціўся. Хазяйка: “Ванюша, хто цябе пабіў? Хто на цябе казаў?” — “Да ніхто нічога”, — не прызнаецца. Думае: “Ці мне здалось ці што?” Пайшоў у другі — пераначаваць у біндзюк, у сваю пасцель. Зноў паяўляеецца. І ён думае: “Што мне ўжэ дзелаць?” Прыйшоў хазяйцы сказаў, зажурыўся. Яна: “Што ты журысся? “ — “А,вот, цёця, паяўляецца ўначы голая барышня, як маць нарадзіла”. Яна кажа: “А ты, вот, у трэццяю ноч спрасі, што ей нужна”. І ён кажа: “Што вы паяўляцеся, што вам нужна з мяне?” — “А хачу пажаніцца”. Яна ляжыць. Ён пайшоў к хазяйцы, сказаў, што ляжыць. Хазяйка вынясла плацце вянчальнае, кальцо — усё-усё сваё. Падняла яе за руку. Надзела. Благаславіла. На Кут пасадзіла. Счас жа і свадзьбу давай дзелаць. Пачулі атўсюду, што такая вянчаецца. Здзелалі свадзьбу. Яна на Куце. Тада выйшла: “Ванюша, папрасі-ка ў папы праязднога жарябца”. Ён папрасіў, і яна: “Дайце нам, папа, пакатацца. Да толькі сматры, як мы выедзім, так закрой варота быстра. То шта людзі ўсякія — і валшэбнікі, усё ё”. Яны селі, так яна — у якую? У тую, што не нада руку вожкі браць. Яна яму не дала. Сама ўзяла, а кнут у ету ўзяла. Вароты закуталі, так яна па жэрябцу як лупнула, пад небяса панясло і дзярэўню снясло”. Так, у Ветцы быў правал, так мой бацька казаў: “Можа, румынская свадзьба ішла, як у Румыніі была?” І увязла Ванюшу. Дабрахожая — дзеўка.

7.Дабрахожая радзіла дзіцёнка. А ён падышоў. Яна гаворыт: “Хадзі майго дзіцёнка ўматай”. Ён уцякаць. Яна ўслед за ім. І сказала: “Будзе ў тваіх дзяцей непарадак!” Радзіліся дзве дзевачкі — і дзве нямых. Нада было што-небудзь кінуць.

От жительницы (ж-цы) п. Новое Залядье Ветковского р. Феськовой Алены Кондратьевны, 1914 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1991, 1992, 1996 гг. Т. 47. Ар. 9. Т. 52. Л. 2, 6-9, 39. Т. 108. Л. 23-24.

8-10. Эта старынныя разгаворы. Есць такія, ну, як вам сказаць, прэдстаўляюцца людзі, ня то шта вы іх бачыце. Вот, бывае, што і цяпер, во, падымецца вецер, і такой кацелкай круціць. Эта называецца “дабрахожыя ідуць”. Іх ніхто ня бача. Бывае, што, вот, каторы чалавек акуратна сабе вядзе, чыста, ну, дак, яму, бывае, і прадставіцца.

9. Дабрахожых завуць “палявыя хазяіны”. Ну, вот, у той старане, дзе ў нас Сіні калодзезь, ета бывае. Туды нясуць, “аднос” завецца. Ён ідзе і там ужэ просіць іх. Еслі ён ужэ ўладзя пагаварыць з імі, пашаптацца, тады ён прыме хлеб. Но толькі не ў відзе прынімае, што я вам аддаю і ён прынімае, еты палявы хазяін, а ложа ў апрыдзялённае места — на палаценца і сам уходзя. На трэці дзень, прымерна, ідзець ён туды і глядзіць: німа на тым месце тога, што ён паклаў. Ён тады знае, што ён прыняў, і тады чэлавеку ідзе палучэнне. Хадзілі валхвіць. “Валхвіць” — па-дзеравенску — “шаптаць”. Сціхі такія есць, малітвы.

10. У нас тут быў адзін мужык стары, ён ужэ ўмер даўно.І, вот, тут за рэчкай ішоў па дарозе, кажа, выходзе маладой чалавек, адзет у чорным касцюме, пугавіцы бліскучыя на ём. Ён выходзя і кажа: “Здраствуйце! Добры дзень вам”. Ён гаворе: “Добры дзень!” — “Вы не відзілі лошадзя здзесь?” А ён, калі ішоў, так лошадзь хадзіла, такая, кажа, спраўная, вараная, чорная. Так, выходзя, кажа, маладой парань і кажа: “Вы не відзілі лошадзя здесь”. — “Пачаму, — кажа, — вот тут ходзя за кусцікам”. Павярнуўся, лошадзя тога ўжэ нет. Ён кажа: Мне так совесна стала, што я яго ўродзе абмануў, што сказаў, што лошадзь тута-ка”. Січас павярнуўся, і парня таго нет. Вот у такім відзе ета. Ну, ета дужа скромныя былі людзі, што не ругаліся, акуратна самі сябе вялі, чысценька адзяваліся. Ён, той старык, дажэ слова плахога не мог сказаць, такі акуратны быў мужык. Ну, цяпер, прымерна, такіх німа. Цяпер сільна людзі разўратныя.

От ж-цы д. Казацкие Болсуны Ветковского р. Давыденко Варвары Владимировны, 1925 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1996. Т. 52.. Л. 22-21.

11-12. Было дзвянаццаць дзяцей у бацькі, дак многа ж дзяцей, шэсць пахрасціў, а шэсць іскрыў. Вот у нас і людзі такія ё. Ані і січас у нас ё. У нас, можа, дзе хто і ёсць, но ўжэ німа тых людзей, каторыя зналіся. У нас адна, Перавессе — пасёлак, Паладушка, так зналася. Дак усё у яе браценнік быў, так яна ўсё казала: “Іван, хадзем на базар, я табе пакажу”. Дак паказывала яму на базары. Дак, казаў: “Такія малойцы, да ўсі ў блясцяшчых рямнях, званы такія, а яны ў чорных касцюмах, белыя рубашкі, гузікі залатыя. Разглядзецца якія!”. Іх ніхто ня бача. Хто знаецца з імі, толькі тэй бача. Хто ня знаецца, той ня бача. Жэншчына. І яна свайму браценніку, яны ж паказаліся яму. Значыць яны ўзлюбілі яго. Яна з імі У нас адзін малады парэнь ішоў з пасёлка, з Ляда на Сініцы, і ці ён іграў, хто гаворя, іграў да пеў, а хто гаворя, там ён аправіўся. Яны сказалі, што ён нам сон разрушыў. Ці ў два было, ці ў час, ці позжэ. Ляжаў ён шэсць нядзель. Дак, хадзіла эта самая жэншчына прасіць іх, яны сказалі: “Ён нам сон разрушыў”. Дак адзін кажа: “Давайце мы яго секаном, без глаз аставім. Глаз высячым”. А старшы сказаў, што “толькі умярцвіць! У тэй жа самы дзень, у чацвер, у тыя часы ён памрэ”. І памёр. У тэй жа самы дзень, тыя часы, як сказалі, і памёр. Не упрасіла яна іх.

12. У нас сечас зямля праклятая. А раньшэ была зямля святая. Нас старушкі сабяруць, расказывалі ўсё на свеце. Людзі зналі. Ўсё на свеце зналі. Мужык адзін, эта ў старае ўрэмя, павёз гной, навоз, у поле. Едзе на кані, вязе, і чуе, плачыцца маленькае дзіцятка. А ўзімку ж. Ён пад’ехаў, ляжыць голенькае. Ён устаў, здзеў з сабе шубу, рукаў атарваў і ў рукавок яго палажыў, утаптаў яго ў рукавок і палажыў яго на тое ж месца, де ён і ляжаў. Паехаў. І, вот, даганяе яго жэншчына з етым маленькім дзіцёначкам і гаворя: “Добры чылавек, чым цібя наградзіць?”. Ну, ён думаў-думаў, мужык: “Чым наградзіць?”. Дак, яна і кажа: “Я цябе награжу, трубка палатна тканага, калі жа ж ткалі, і усё ў трубкі маталі, толькі, — гаворя, — не раскатывайце да канца яго. Колькі будзіці жыць, столькі будзя і ета трубка”. Ну, а всё ж-такі шылі, шылі з тыя трубкі, а тады ж усё жонцы нада анцірасавацца, паглядзець. Ну, і расакатала — і ўсё. Такія былі людзі. Была святая зямля. Нільзя была нідзе, штобы дзе-небудзь на дарозе, што б хто-небудзь аправіўся ці што, а цяпер жа ў нас усё, сярядзі вуліцы сядзе і сядзіць. А тады ж няльзя. Тады, еслі ты сеў, дак ня ўстанеш. У старае ўрэмена была такое. (Што эта была за “жэншчына”?) А яна была…

От ж-цы д. Неглюбка Ветковского р. Демчихиной Ефросиньи Ивановны, 1925 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2005 г. Т. 105. Л. 92-91.

13-15. Как мая мамка памерла? Прыбягае саседка: “Марына! Марына! Ідзі паглядзі, што ў нас з жытам за ноч стала!” Мамка прыбегла. Жыта паломлена – упавал ляжыць. Яна памалілась і зжала тое жыта. Ані яго абмалолі і паелі. Ім нічога, а мамка памерла. Эта ж не людзі і не коні патапталі, а дабрахочыя. Яго нельзя была жаць.

14. Адна жэншчына грабла сена. І ў кусце заплакал дзіцёнак маленькі. Яна тады абглядаецца: “Што ж плача дзіцятка?” Падходзіць – дзіцятка ляжыць ў кусьце – голенькае-голенькае. Вот, як нарадзілась, так і ляжыць. Яна тады гаворыць: “Божа мой! Што ж мне дзелаць? Чым мне яго накрыць?” Яна зняла з галавы платок і дзіця эта накрыла. Тады думае: “Ну што, эты платок? Давай спадніцу здзену!” Спадніцу здзела. Рашыла дамоў ужо ў рубашцы ісці. Запеленала этага дзіцёнка, як умела, і паклала ў гэты куст. Яна знала, што кто-та падклаў. Ну, а патом, колькі ана аташла ад таго места, выходзя жэншчына наперад ёй і гаворыт: “Чым мне вас наградзіць, за то, што вы майму дзіцёнку цела прыкрылі?” А яна: “Нічога не нада мне”. — “А колькі ў цябе дзяцей?” — “А ў мяне дзяцей пяць сваіх”. — “Ну, ты ўсё адно і гэтага пажалела, шостага, пакрыла і ў платок, і ў юбку. Ну, так на табе кусочак палатна”. Кагда-та палатно каталі ў трубкі. Яна ёй паўтрубкі палатна дала і гаворыт: “Вот, раскатывай эта палатно і шый сваім дзецям. Эта табе такі падарак. Толькі не раскатывай яго саўсім, штоб не бачыла, што там усяродку”. І яна ўсё шыла і шыла. Можа, і год, можа, і два. Патом захацелась ёй паглядзець, што там, усярэдзіне: “Што я раскатываю і шыю, а яна ўсё такая, трубачка?” Раскатала, паглядзела, пасьледнюю рубашачку пашыла і ўсё. А там нічога і не было. Проста невідзімае яно бралась, палатно. Яна дзетак і абшывала. Эта жэншчына невідзімая была.

15. Русалка — дабрахожая тая самая. Не хадзіце ў жыта, там русалкі паймаюць. А русалкі — страшныя, з жалезнымі цыцкамі. Зразу дзяцей убіваюць. Так пужалі, штоб дзеці не хадзілі ў жыта і не тапталі.

От переселенки (п-ки) из д. Бартоломеевка Ветковского р. Етипнёвой Матрёны Титовны, 1919 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1990, 1993 гг. в Ветке. Т. 53. Л. 16, 43, 3.

16-18. Хадзілі жэншчыны па грыбах ілі па ягадах, я ўжэ забыла, удзьвёх. І плача дзіцёнак. На зрэзаным дрэві ляжыць голенькі дзіцёнак і плача. Яна тады фартушок расперазала беленькі, жэншчына, укруціла яго да к сабе прыжала, ды гаворя: “Што ж он голенькі?”. Перад ёй аказалась жэншчына. — “Не, — кажа, — дамой не нясі, а перахрасці яго”. — “А як жа мне перахрасціць?” — “Падымі, — кажа, — вышэй галавы і скажы яму імя. Ежэлі хлопчык, то хлапецкае імя, а дзевачка — дзявіч’я”. Яна так і здзелала, і атдала ёй з фартушком етага дзіцёнка, і яна забрала, а ёй дала трубку палатна. “Вот, — гаворэ, — трубка табе палатна. Будзеш шыць рубашкі, ну, што там табе надо. Да канца не атматывай, а трошкі астаў да кладзі ў сундук, і ў цябе будзе трубка апяць, і ты будзеш ткаць і прясць, і будзеш адзета ўсё ўрэмя. А тады, перад смерццю, аддасі дочкі. Дочка ніхай так дзелае”. А яна, баба дурная: “Дай-ка я пагляжу!”. Раскатала палатно, а там рука жэнская, правая рука. І дзе дзелась рука? І палатна німа.

17. А то расказывалі, хадзілі дзяўчаты ў грыбы. І была красівая дзяўчына. Прыходзе к ёй парэнь красівы, у касцюме і гаворэ: “Пойдзеш за мяне замуж?” Яна гаворэ: “Пайду”. — “А калі за табой прыціці?” — “А калі прыдзеш”. Яна думала, эта такі парінь, а эта дабрахожы. Ён тры дні спусціў, прыходзе к ёй у хату. Шчапкі былі, усё атшчапілася. Ён паходзе к ёй, к краваці. “Ну, — гаворэ, — ты сказала пойдзеш? Пашлі”. Яна гаворэ: “Так я не пайду”. Яна думала ў сваты прыдуць. “Нет, — гаворэ, — пайдзём!” Яе за руку і павёў. Матка хадзіла на заўтра, плакала — і ўсё. Ну, дзе яна: Яе ж не відна. Яна ж не бачыла яе. І, вот, ужэ прашло гадоў сем ці колькі. Дзеваццы было ужэ сем гадкоў, а мальчыку — пяць. Яна ў яго папрасілась: “Пусці ты мяне к матцы даведацца”. Ён яе праводзіў да маста. “Вот, — гаворэ, — ежэлі будзеш назад іцціць, так скажы: “Каптур, мой муж, прыплыві ка мне”. Ежэлі пена красная будзе, значыць, я ўбіт, а белая, то я жыў”. Ну, і добра. Яна пашла. Прышла ў госці, пахадзіла і матцы гавора: “Вот, мамачка, ты мяне шукала па лясу, а я цябя бачыла, а ты мяне — не”. Браты сталі пытаць: “Хто ваш бацька?” Дзевачка ўзяла да і расказала, як, ужэ, матка будзе зваць бацьку, як будуць іцціць. Браты пашлі к етаму масту і сказалі: “Каптур, мой муж, плыві ка мне!” Ён прыплыў. Яны яго ўбілі. Яна пагасцявала, распрашчалася з раднымі і прышла: “Каптур, мой муж, плыві ка мне!” Прыплыла красная пена — значыць яго німа. Яна гаворэ: “Хто сказаў?” Хлопчык кажа: “Я не казаў”. — “Значыць, ты сказала:?” Дзевачка: “Ну, — гаворэ, — сказала”. — “Ну вот, ты будзь крапівай, штоб цябе людзі ругалі і клялі ўсю тваю жысць!” Ён жа на крапіву наступае і ругаецца, чалавек. А на сына сказала: “Ляці салаўём!” А сама ўляцела кукушкай. Пачаму кукушка ня ў’е гнязда і нясе ў чужое , і выводзюць. Таму шта кукушка з чалавека, салавей і крапіва.

18. Я жыла на Ўкраіне. Там мужык з жонкай клалі скірду. У нас гаворыцца “стог”, а там — “скірда”. Яны вот так длінна кладуць, не стогам, а длінна. Жонка была на скірдзе, таптала, а хазяін падаваў ёй сена. Яна ўжэ высока была. “Падышоў, — гавора, — чалавек высокі-высокі, пугаўкі залатыя, адзежа чорная, і мяне, — кажа, — спіхнуў з етае скірды”. Яна паляжала з нядзелю ў бальніцы і памерла. А ён тады маю куму ўзяў, той чалавек.

От п-ки из д. Воробъёвка Ветковского р. Лапицкой Людмилы Яколевны, 1925 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1995 г. в Ветке. Т. 54. Л. 44-42.

19. Русалак, па-мойму не было, но даказывае наука, што былі. Я чытаў пра этых русалак, пра дабрахожых. Дабрахожыя па крышах хадзілі. Мой брат быў дабрахожы. Вылячылі. Яму была восем гадоў. Устае ноччы і выходзя. Усё закрыта, замкнута — спят жа, зіма. Выходзя голы і хадзіў. Хадзіў па крышах. Хадзіў, прыходзіў і лажыўся. І ўсё заперта. “Кудой ты хадзіў?” Патом ужэ агледзілі эта дзела і давай яго лячыць. Ён і цяпер жыве. Яму восем гадоў было. Глядзят: німа “Куда ты ўходзіш? Кудой ты праходзіў? Сенцы закрыты хата, закрыта, і ты вышаў?” І началі наблюдаць: па крышах ходзіць, па снягу. І давай абрашчацца к знахарам.

От переселенца (п-ца) Ад п-ца из д. Воробъёвка Ветковского р. Гончарова Петра Васильевича, 1921 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2000 г. в Ветке. Т. 17. Л. 24.

20-21. 205-206. Ён у кожным дварэ. У маей цёткі была дзеўка, дзевятнаццаць гадоў. Зімой грубку тапілі, яна сядзела на грубцы, проціў акна. І ўсе ў хаце. Яна: “Вой! Мамачка!” — “Чаго ты?” — “Вой, мамчка! — кажа, — З залатымі пугаўкамі пад нашым вакном стаяць. У шапчках, у бліскучых”. Яна ад тых пор забалела. Куды яе не вазілі па шаптухах, і ніхта ні адшаптаў. Эта — дабрахожы. Яна і памерла.

21. Мой дзед, маей маткі бацька, ехаў на Хлусаўшчыну, туда чэраз раку, у лес. А ў Хізах пажар. Ён гаворэ: “Я еду — трое, гараць шапкі на ніх. Я астанавіўся, кажу: “Куды вас Бог нясе?” А яны атвецілі: “Не відзіце, што, вон — пажар”. Яны на пажар ішлі. Адкуль яны бяруцца, Бог іх ведае. Так мне дзед расказываў. Утраіх, нараць, блішчаць усе.

От ж-цы д. Глыбовка Ветковского р. Ефремовой Надежды Андреевны, 1926 г. р., зап. Лопатин Г. И., Романова Л. Д. в 2000 г. Т. 96. Л. 22.

22-23. 10-12. У нас кажуць “случылася з ветру” чалавеку. Мой бацька ўмеў шаптаць. Называлася “Ад ветру”. А мы, вот, ніхто не пераняў із сям’і. А ён умеў шаптаць такое. Шэпча “Ад ветру”, а тады вады ў бутылачку нагаворэ, перальюць, як каму іціць ужо, далей, эта ж дзярэўня, рэчка, мост, так будзе казаць: “Як на мост узойдзіце, перавярніце бутылачку ўніз пробкай, мост перайдзеце, абратна пастаўце яе, і дайце папіць бальному і памыцца. Астальную ваду выліць шчытненька за парог пад дзверы”. Такое чутна было. Такое і цяпер-ка па традыцыі.

23. Я чула такую пагаворку. Шла жэншчына, рана, жыта жаць, рана-рана. Тады ж на зарэ хадзілі жыта жаць. Выйшла з двара, нямножка прайшла, к полю туды. Чуе — дзіцёнак: “Ку-га! Ку-га!“ — маленькі. Яна вярнулася, маленькі ляжыць дзіцёнак. А, божа мой! Нічога ж і ня брала”. Яна з сябе фартух, з сябе сарочку, разарвала рукаў, уматала таго дзіцёнка, прынесла, не пожню паклала. Дзіцёначык тый і спіць. Пакуль дамоў варочацца, німа тога дзіцёначка. Паглядзела: Божа мой! Ідзе ж дзіцёначак дзеўся? Яна ужэ і журыцца. Прышла дамой, сколькі ўрэмя правялось, ці дзень, ці што, чутна крычыць: “Кума! Кума! Хадзі-ка сюда!” Яна зірь: нікога не відна і “Кума! — крычыцца, — во, на табе навойчык. Сколькі ты будзеш жыць і навойчык да канца не разматывай, атматай, сколькі табе нада рубаху пашыць — сашый, атматай на фартух — сашый. Колькі табе нада — да канца не разматывай. І сколькі будзеш жыць, будзеш пользывацца этым”. Прышла эта жэншчына дамой і на сарочку сабе атмеряла. І на чэхлік атмеряла і на ўсю сям’ю паатмяряла, а палатно ўсё цягнецца з таго. А дзед стары бача, думае: “Пойдзе нявестка куды-небудзь, так я атвярнуся пагляжу, што эта такое?” Тая баба атвярнулася. Дзед падышоў, развярнуў. А там навойчык і ткачы маленькія сядзелі і ткалі ўсё эта палатно. Сколькі тая баба атразала, столькі яны і... А, як толькі разматаў, так нічога і не стала.

От ж-цы д. Казацкие Болсуны Ветковского р. Суднеко Анны Евсеевны, 1937 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1996, 2004 гг. Т. 52. Л. 26-28.

24. Спалі ў кляцях, то ж прыдавалася, такая лезе касматая рука, уродзе, табе ў ліцо. Скрозь расказалі.

От ж-цы д. Казацкие Болсуны Ветковского р. Феськовой Галины Ивановны, 1929 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1996 г. Т. 52. Л. 25.

25-26. 14-15. Эта ў нас, у Антонаўке, там раньшэ у нас была рэчка, кагда заснавалася Антонаўка, там тры сям’і купілі за сабак. У лесе пасяліліся. Ані абразавалі эту Антонаўку, і там працякала рэчка. Кагда ішчэ зямля была неадклятая, ну, ў лясу рэчка была, а тада абразавалася пасяленіе, і зямля была неадклятая, так пракляла мамаша рэчку, дзіця ўтапілася, яна пракляла рэчку, і рэчка ісчэзла, ручэй тот, вясной поўнасцю рэчка відна, што эта рэчка. А то на ўзгорку, у нас, пацярался хлопчык, шчэ расказывала прабабушка бабушке маёй, а бабушка мне. Так, кагда-та на этам бугарку пацярался хлопчык малы. А шукалі ўсё. І не было яго нядзелю. Тагда яўляецца как ні ў чом ні бывала і гавора. Яго спрашывают: “Дзе ж ты быў?”: А ён: “Во тут быў. Еслі б вы зналі, які тут красівы горад. Я глядзеў там малага хлопчыка”. І як прыглядзіцца, там дажэ і ціпер відны сцежкі на траве, як хто-та ходзіць.

26. Атносы ўсягда дзелаюць ноччу, у цемнае ўрэмя. Нада абязацельна чыста вымыцца, адзецца, і еслі жэншчына — должэн быць фартушок, і атносіш, там, кудась, на перакростак, у поле ілі ў лес. Атнес, спецыяльна нада малітву пачытаць. Атнес, палажыў, перавярнуўся і нада іцці не аглядывацца назад,там, што ня будзя. Там будуць прычуды быць, ні ў коем случае няльзя аглянуцца.

От ж-цы д. Казацкие Болсуны Ветковского р. Гутор Марии Васильевны, 1958 г. р., зап. Лопатин Г. И. в в 2004 гг. Т. 99. Л. 83.

27. Летась я гной важу. Мне цяжола. Тачка такая жалезная. Я па кучачцы. Мне цяжола так цягнуць. Тады гавару: “Тоспадзі! Хадзіце-ка мне дапамагаць! Да ўсі ж мае блізкія тут: і браты, і бацька, і матка! Усі хадзіце! Хадзіце, — кажу, — багатырская сіла!”. Госпадзі! Адкуль узяўся віхар такі? Падымае маю тачку з гноем і мяне ў воздух. Думаю: “Панясе і мяне з тачкай”. Я так наніз падаю і кажу: “Амінь! Амінь!” і тады тачка тая наніз устала, урэду ніякага не здзелала.

От ж-цы д. Казацкие Болсуны Ветковского р. Голды Елены Ефимовны, 1922 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1990 г. Т. 52. Л. 3.

28-30. Носяць на раскрэсы па такому поваду, гавораць “атнос носяць”. Так, еслі на скот, носяць у поле, на раскрэсы, хлеб, а еслі на чэлавека, так, здзесь, дома кладуць і выносяць “хазяіну як”, “ад хазяіна” — гавораць, — “стаў хазяіну” — этым чорным людзям, што іх не бачуць людзі.

29. Мне адна жэншчына расказывала. Ані па міластыні хадзілі. Так, там далека, у лесе раскрэсы, і стаіць засланы белы платочак, стаіць гарьшчок, а з чым мы, гаворэ, не паглядзелі. Жэншчына стаяла на каленьках, хазяіна прасіла. Ана мне расказала, а я расказала сваёй цётцы: так і так мне Хрысціна расказала. Цётка мне сказала: “Эта атнос”. Раз гарьшчок стаяў — на скаціну, а на чалавека хлеб носяць. Знаюшчы чалавек носіць, каторы знаецца з хазяінам. Ён жа пойдзе на раскрэсы і яго вызывае, ён з ім гавора. Тады хазяін прыдзе і скажа, ілі выздаравее чалавек, ілі памрэ, ілі будзе калекам.

Наш канал на YouTube:

 
Русские традиции - Russian traditions
Группа Facebook · 1 295 участников
Присоединиться к группе